با بیماری قند یا دیابت بیشتر آشنا شویم

 

قطعا در میان اطرافیان تان شخصی را می شناسید که به دیابت یا بیماری قند (Diabetes Mellitus) مبتلا باشد، شخصی که احتمالا هر روز باید انسولین به خود تزریق کند تا به نوعی بر بیماری فائق آید.

دیابت یکی از عمده ترین مشکلات سلامتی است که انسان با آن دست و پنجه نرم می کند و فقط در ایالات متحده آمریکا، از سال 1950 تاکنون تعداد مبتلایان به آن 6 برابر شده است و نزدیک به 21 میلیون نفر از مردم این کشور را تحت تاثیر خود قرار داده است.

نزدیک به یک سوم از این تعداد حتی نمی دانند که مبتلا به دیابت هستند و هیچ گونه مقابله ای انجام نمی دهند. سالانه 200 هزار نفر به علت جدی نگرفتن این بیماری در آمریکا جان خود را از دست می دهند. این مشکل در کشور خودمان نیز چندان بهتر نیست. انجمن اطلاع رسانی دیابت ایران مدعی شده که فقط در تهران، 5 الی 6 درصد جمعیت کل شهر مبتلا به این بیماری هستند.

برای آنکه دیابت را بهتر درک کنیم، باید اول بدانیم که انسولین چیست و چه بلایی بر سر گلوکز می آورد که در صورت نبود آن بدن به طور کل از کار می افتد. گلوکز، قندی ساده است که مبنای اصلی سوخت و ساز سلول های بدن است یا به عبارتی ساده تر، اگر انسان ها ماشین باشند، گلوکز همان بنزین است.

در دیابت، به هر علتی، تولید انسولین متوقف می شود یا بدن نسبت به تشخیص آن دیگر حساس نیست. در نتیجه، تولید قند خون بالا رفته و مشکلات بعدی را حاصل می شود.

گلوکز خون و انسولین

از آنجایی که دیابت، توانایی بدن در استفاده از گلوکز را دچار مشکل می کند، پس ابتدا به سراغ گلوکز می رویم تا ببینیم این ماده چگونه بدن را تحت کنترل خود دارد. گلوکز یک قند ساده است که انرژی لازم برای تک تک سلول های بدن را فراهم می کند. سلول ها گلوکز را از خون گرفته، آن را می شکنند و انرژی درون آن را برای مصارف خود بر می دارند. گلوکز توسط سلول های بدن ساخته نمی شود و تمامی آن توسط خوراکی هایی که در طول روز مصرف می کنیم به دست می آید.

وقتی غذایی می خورید یا یک نوشیدنی می نوشید، گلوکز درون دستگاه گوارشی از درون خوردنی ها بیرون کشیده شده و به جریان خون سپرده می شود تا تغذیه سلول ها صورت پذیرد. با تجمع مناسب گلوکز در خون، بدن سعی می کند تا همیشه میزان قند را در سطح مناسبی نگه داشته و در طول روز آن ها را به سلول ها برساند. در غیر این صورت، اگر گلوکز غذایی که خوردیم به یک باره آزاد می شد، در همان لحظه سلول ها تمام گلوکز را دریافت می کردند و چند دقیقه بعد از گرسنگی تلف می شدند تا اینکه دوباره چیزی بخورید.

بنابراین، وقتی شما غذای بسیاری می خورید و گلوکز زیادی وارد بدن خود می کنید، خون آن ها را به کبد و ماهیچه ها برده و آن را به گلیکوژن تبدیل می کند. گلیکوژن، زنجیره بلندی از گلوکز است که در زمان گرسنگی، بدن آن را برداشته و تکه تکه می کند تا گلوکز ایجاد شود. به همین سبب، حتی در بازه های زمانی طولانی مدت هم انسان می تواند سوخت لازم برای بدن خود را تامین کند، بدون آنکه غذایی بخورد.

برای آنکه بدن دقیقا بتواند این پروسه را به انجام برساند و گلوکز به یک باره وارد خون نشود، دو هورمونی که پانکراس منتشر می کند نقش مهمی دارند: انسولین و گلوکاگون.

انسولین توسط سلول های بتا در جزایر لانگرهانس تولید و ترشح می شوند. جزایر لانگرهانس، غدد درون ریز بسیار کوچکی در پانکراس هستند و به همین دلیل، پیشوند «جزایر» برای آن ها برگزیده شده. انسولین هورمونی پروتئینی است که از 51 آمینو اسید تشکیل شده و تقریبا تمام سلول های بدن به آن نیاز دارند اما عمده اهداف آن سلول های کبد، سلول های چربی و سلول های عضلات هستند.

انسولین روی سلول های مذکور چنین اثری می گذارد:

  • تحریک سلول های کبد و عضله برای ذخیره گلوکز به صورت گلیکوژن
  • تحریک سلول های چربی برای تشکیل چربی از اسیدهای چرب و گلیسرول
  • تحریک سلول های کبد و عضله برای ساخت پروتئین از آمینو اسیدها
  • مهار سلول های کبد و کلیه برای ساخت گلوکوز طی مرحله گلوکونئوژنز

بنابراین، انسولین بلافاصله پس از ورود مواد غذایی به خون نقشی مهار کننده را ایفا می کند و از افزایش گلوکز، اسیدهای چرب و آمینو اسیدها در خون جلوگیری می کند.

گلوکاگون و سطح قند خون

بنابراین، وقتی که چیزی نمی خوریم چه اتفاقی رخ می دهد؟ در این زمان ها، پانکراس هورمون دیگری به نام گلوکاگون ترشح می کند تا بدن بتواند گلوکزهای مهار شده را به خون برگرداند. گلوکاگون یک هورمون پروتئینی دیگر است که توسط سلول های آلفا جزایر لانگرهانس پانکراس تولید می شوند. هورمون گلوکاگون دقیقا روی همان سلول هایی که انسولین اثر گذاشته، اثر می گذارد اما این بار در جهت عکس. گلوکاگون به سلول های مذکور رفته و گلیکوژن ذخیره شده را به گلوکز تبدیل می کند.

برخلاف انسولین، گلوکاگون میزان گلوکز یا قند خون را افزایش داده تا به سلول ها همچنان غذارسانی شود. اگر میزان ترشح این هورمون اندک باشد، قند خون به حد خطرناکی کم می شود و به بدن آسیب جدی می رساند.

اما بدن چگونه تشخیص می دهد که چه زمانی باید انسولین و چه زمانی گلوکاگون ترشح کند؟ معمولا، سطح انسولین و گلوکاگون موجود در خون با یکدیگر در تعامل است. یعنی اگر میزان یکی افزایش یابد، دیگری کم می شود و بالعکس.

مثلا، زمانی که غذا می خوریم، بدن آماده دریافت حجم گسترده ای از گلوکز، اسید چرب و آمینو اسیدهای موجود در غذا می شود. وجود چنین ماده هایی، دستگاه گوارش را تحریک کرده و آن هم به سراغ سلول های بتای پانکراس می رود تا انسولین ترشح شود. مخالف همین پیامی که به سلول های بتا داده می شود، برای سلول های آلفا نیز صادر می شود تا جلوی ترشح گلوکاگون را بگیرد.

حالا تصور کنید چند ساعتی از خوردن وعده غذایی گذشته و بدن هیچ قندی برای دریافت از دستگاه گوارش ندارد. سلول های شما 24 ساعته کار می کنند و توقفی ندارند، پس باید قندشان نیز تامین شود. در این حالت، سلول های آلفا تحریک شده و به کار می افتند تا با تولید گلوکاگون، دوباره قند خون را به حالتی طبیعی باز گردانند.

همانطور که تاکنون متوجه شده اید، تعادل و تعامل میان این دو هورمون سبب می شود که به اندازه کافی در طول روز انرژی داشته باشیم و در هر ساعتی از روز بتوانیم فعالیت های مختلفی انجام دهیم، بدون آنکه هر لحظه مشغول خوردن باشیم.

دیابت

حالا که اصول پایه ای را متوجه شده اید، می توان توضیح داد که چگونه دیابت این تعادل میان هورمون ها را به همی می ریزد. دیابت به سه دسته تقسیم می شود: نوع 1، نوع 2 و دیابت بارداری.

نوع 1 که دیابت نوجوانی و وابسته به انسولین است، به سبب فقدان انسولین رخ می دهد. این نوع دیابت در میان 5 تا 10 درصد مبتلایان شایع است و معمولا در کودکان و نوجوانان دیده می شود. مبتلایان به دیابت نوع 1 معمولا میزان اندکی انسولین یا ابدا هیچ انسولینی تولید نمی کنند. در این افراد، سلول های بتا جزایر لانگرهانس به دلایل ژنتیکی، فاکتورهای محیطی و حتی شاید به دست سیستم ایمنی از بین رفته اند.

نوع 2 که دیابت بزرگسالان و غیر وابسته به انسولین است معمولا زمانی رخ می دهد که بدن به انسولین پاسخی نمی دهد یا از آن استفاده ای نمی کند. نوع 2 در میان 90 تا 95 درصد افراد مبتلا به دیابت شایع است که معمولا سنی بالای 40 سال را دارند (عمدتا بین 50 تا 60 سال). در خون این افراد، مقادیر بسیاری هورمون انسولین دیده می شود که مورد استفاده سلول ها واقع نشده و بی اثر در خون می چرخند. هنوز مشخص نیست که این بیماری چه زمانی رخ می دهد اما بسیاری آن را به چاقی مرتبط دانسته اند.

دیابت بارداری نیز همانطور که از نام اش پیداست در زنان باردار رخ داده و مشابه دیابت نوع 2 است. دیابت بارداری زمانی رخ می دهد که چندین هورمون مختلف، جلوی عمرکز انسولین را می گیرند و فرد باردار را از بهره وری انسولین های تولید شده بی بهره می سازد. این مدل دیابت با برخی پرهیزهای غذایی و یا تزریق انسولین قابل کنترل است و عمدتا زمانی که نوزاد متولد شود از بین می رود.

افراد مبتلا به دیابت، فارغ از نوعی که به آن مبتلا شده اند، معمولا علائم زیر را نشان می دهند:

  • پرنوشی
  • تکرر ادرار
  • گرسنگی شدید یا خوردن مداوم
  • کاهش وزن بدون دلیل
  • افزایش میزان گلوکز در ادرار
  • خستگی بیش از حد
  • تغییر در بینایی
  • بی حسی یا سوزش در اندام ها
  • عفونت های غیر طبیعی
  • بهبود دیرهنگام زخم ها
این علائم زمانی مفهوم پیدا می کنند که با «ناکارآمدی انسولین» بیشتر آشنا شویم.  به سراغ این مبحث و همچنین راهکارهای مبارزه با این بیماری و حتی جلوگیری از ابتلا به آن خواهیم رفت.
 
در مورد دیابت یا بیماری قند برای تان گفتیم. دو هورمون در تنظیم قند خون، سوخت اصلی سلول های بدن نقش دارند که هر دو توسط غدد درون ریز پانکراس، به نام جزایر لانگرهانس تولید و ترشح می شوند. سلول های آلفا مسئول تولید گلوکاگون و سلول های بتا مسئول تولید انسولین هستند.

انسولین، قند اضافه دریافتی از ماده غذایی موجود در سیستم گوارشی را دریافت کرده و در سلول های عضله و کبد به شکل گلیکوژن (پلی ساکاریدی طویل) ذخیره می کند. در عوض، زمانی که معده و روده خالی از هر نوع قندی باشد، گلوکاگون فعال شده و رشته های بلند گلیکوژن را به گلوکز تبدیل می کند تا سطح قند در خون کاهش چندانی نیابد.

تعادل و تعامل میان دو هورمون انسولین و گلوکاگون سبب می شود تا بدن به فعالیت بی وقفه خود ادامه دهد و هیچ گاه سلول های بدن بر اثر نرسیدن سوخت کافی، دچار عملکردی ناقص نشوند. اما اگر این تعادل به هر دلیلی از بین رود، و میزان قند موجود در خون متعادل نباشد، بدن به مشکل می خورد.

در مطلب گذشته انواع دیابت را برای تان تشریح کردیم و توضیحات فوق را مفصل تر در آن قسمت خواندید، حالا به سراغ راه های درمان این بیماری می رویم. آیا دیابت درمانی دارد؟ می توان آن را بهبود بخشید یا خیر؟

درمان دیابت

تا به کنون، هیچ درمانی برای دیابت پیدا نشده است. با این حال، مبتلایان به دیابت راه های کنترل بیماری را از طرق مختلف در برنامه روزانه خود دارند. راه جلوگیری از پیشروی بیماری و ایجاد آسیب های ثانویه، زیر نظر داشتن گلوکز خون است. داشتن رژیم غذایی مناسب، ورزش کردن و صد البته اتکا به داروها، دیگر راه های تحت کنترل داشتن دیابت هستند. رژیم غذایی مناسب، بسته به نوع دیابت متفاوت است.

در دیابت نوع 1، عدم حضور انسولین در خون عامل اصلی بیماری است. بنابراین باید روزانه چندین بار میزان قند خون را اندازه گرفت و همزمان با صرف غذا، انسولین تزریق کرد تا بدن به حالت عادی، فعالیت خود را انجام دهد. اندازه گیری مداوم گلوکز و تزریق به هنگام انسولین نقشی موثر در تامین نگه داشتن سلول های بدن دارد و جلوی نوسان شدید و غیر طبیعی میزان گلوکز در خون را می گیرد.

انواع سرنگ ها و مدل های مختلف برای تزریق انسولین وجود دارد که به سادگی میزانی انسولین را به درون رگ ها پمپاژ می کنند. اگر میزان انسولین بسیار باشد و سطح گلوکز در خون به زیر نرمال برسد، هیپوگلیسمی رخ می دهد. این مسئله سبب می شود که فرد دچار سرگیجه و ضعف شود. علت آن، تغذیه نشدن مناسب سلول های مغزی است. البته این ضعف و سرگیجه را می توان به صورت موقت با خوردن شکلات یا نوشیدن آب میوه ای شیرین برطرف کرد.

اگر سطح گلوکز بسیار بالا باشد، ممکن است شوک انسولینی رخ داده و فرد به کما برود. تزریق دیرهنگام انسولین ممکن است قیمتی برابر با جان فرد داشته باشد. این شیوه درمانی تا انتهای عمر ادامه می یابد و فرد باید علاوه بر کنترل مداوم میزان قند خون، به ورزش بپردازد.

اما در دیابت نوع 2، درمان و کنترل بسیار ساده تر است. ورزش، کاهش وزن و رژیم غذایی مناسب می تواند جلوی پیشرفت بیماری را گرفته و تحمل دیابت را برای فرد آسان تر سازد. با این حال، هنوز هم اندازه گیری گلوکز خون به صورت روزانه و یا چند هفته یک بار لازم است. بسته به نوع وخامت بیماری، پزشک راهکارهای مختلفی را برای هر شخص تجویز می کند. برخی صرفا باید در رژیم غذایی خود بیشتر دقت کنند و برخی دیگر حتما به دارو نیازمند اند.

اکثر داروهای دیابت نوع 2 به صورت خوراکی هستند و کاربردهای زیر را دارند:

  • تحریک پانکراس به آزادسازی بیشتر انسولین برای مقابله با فشار بالای گلوکز در خون
  • مانع جذب گلوکز
  • افزایش حساسیت انسولین
  • کاهش تولید گلوکز توسط کبد
  • کمک به شکست و مصرف گلوکز
  • ورود یک باره انسولین به رگ های خونی و توزیع آن

همانند نوع 1، مبتلایان به دیابت نوع 2 نیز باید تا آخر عمر این داروها را مصرف کنند.

علاوه بر تمامی موارد فوق که ذکر شد، چندین راه جایگزین درمانی نیز وجود دارد که از جمله آن ها می توان به طب سوزنی و افزودن یون های خاص به رژیم غذایی اشاره کرد. با این حال، شیوه های خاص این چنینی، به دلیل فقدان بار علمی مورد تایید نیستند.

هر روش درمانی که انتخاب می کنید را حتما باید با پزشک معالج خود در میان بگذارید. 

یکی از روش های درمان دیابت نوع یک که امید می رود در آینده به عنوان علاج دائمی این بیماری به کار گرفته شود، پیوند جزایر لانگرهانس است. در این تکنیک، جزایر لانگرهانس از پانکراس اهدا کننده متوفی جدا گشته و به یک لوله نازک وارد می شوند، و سپس این لوله را به کبد بیمار دیابتی می فرستند. پس از مدتی سلول های جزایر لانگرهانس به رگ های خونی جدید چسبیده و شروع به آزاد کردن انسولین می نمایند.

با وجود آنکه تحقیقات اولیه تا حدی موفقیت آمیز بوده اند، اما پس زدن پیوند توسط شخص گیرنده هنوز مانع بزرگی برای انجام این کار محسوب می شود. البته تحقیقات در این حوزه به خاطر پتانسیل بالایی که برای درمان دیابت دارد همچنان ادامه خواهد یافت.

 منبع : دیجیاتو